20 Mayıs 2023 Cumartesi

Girit Vilayeti(Mübadele Bölgeleri-28)

Osmanlı döneminde Girit Vilayeti; Hanya, İsfakiye, Resmo, Kandiye ve Laşid sancaklarına ayrılmıştı. Vilayet merkezi Hanya şehriydi. Sancak merkezleri adları anılan kasabalardır. Ancak Laşid Sancağının idare merkezi Yenişehir, İsfakiye Sancağının idare merkezi Vamus kasabalarıydı.

Akdeniz’in ikinci büyük adası olan Girit, stratejik konumu itibariyle tarih boyunca önemli olmuştur. İlkçağlarda Minos uygarlığının merkezi olan ada, ortaçağda Venedik idaresinde Akdeniz’in en büyük ticaret yollarının üzerinde yer aldı. Girit, 1669 yılında Kandiye şehrinin ele geçirilmesiyle bütünüyle Osmanlı İmparatorluğu topraklarına dahil oldu. Osmanlı’nın bu adada diğer fetih bölgelerinde uyguladığı “Anadolu’dan nüfus göç ettirme (şenlendirme)” politikası uygulamamasına rağmen, ihtida ( din değiştirme) ve evlenmeler yoluyla Müslüman nüfus giderek arttı. 1830 yılında Yunanistan’ın bağımsızlığını kazanmasıyla başlayan dönem, Girit Adası’nda 19. yy boyunca sürecek Rum isyanlarının ve kargaşanın hüküm sürmesiyle devam etti. Yüzyıl sonunda ( 1897) Büyük Devletlerin işgali altında kalan Girit’te artık muhtariyet dönemi başlamış, Osmanlı ordusu adadan çekilmişti. 1913 Londra Antlaşmasıyla ada bütünüyle Yunanistan’a bağlanınca Girit’in Müslüman halkı da azınlık statüsü kazandı. Bu tarihten sonra Yunan uyruklu olan Müslüman Giritlilerin kimlik tanımları “din” üzerinden oldu. Girit Müslümanları 1923 Büyük Mübadelesine kadar adadaki varlıklarını Cemaat-i İslamiye İdarelerinin yönetiminde sürdürdüler.

Girit ve Mübadele 

Adadan Anadolu kıyılarına Müslüman göçü, Osmanlı ordusunun adayı terk ettiği 19. yy. sonlarında yaşanan çatışmalar ve kıyımlar yüzünden zaten başlamıştı. 1896-1897 yıllarındaki ayaklanmalardan sonra on binlerce Müslüman Anadolu’ya sığındı. 1876 Girit Salnamesindeki verilere göre adanın toplam nüfusu 227.871 olarak verilmişti. Bu toplamın 91.746’sını Müslümanlar,135.780’ini Hıristiyanlar, 345’ini de Yahudiler oluşturmaktaydı. 1911 yılına gelindiğinde Girit Müslümanlarının sayısı artık 28.000 civarındaydı. 1923-24 yıllarına gelindiğinde, kırsal kesimde yaşayan çok sayıda Müslüman güvenlik nedeniyle, Müslüman şehirli nüfusun yoğunlukla yaşadığı üç büyük kente -Kandiye, Resmo ve Hanya’ya- akmışlar, mülklerinin büyük bölümünü yok pahasına satmak zorunda kalmışlardı. Nihayet 30 Ocak 1923 yılında Mübadele Sözleşmesinin imzalanmasıyla Girit Müslümanları kendilerini Anadolu kıyılarına taşıyacak olan Seyr-ü Sefain vapurlarına ( başta Gülcemal olmak üzere Bahr-i Cedid, Giresun, vb.) ya da kendi imkânlarıyla kiraladıkları yabancı bandıralı vapurlara binmek üzere Kandiye, Resmo ve Hanya limanlarına doluştular.

Girit’in diğer Müslüman yerleşim yerleri olan Yerapetra ( İearapetra), Estiye ( Sitia), Laşit (Lasithi) bölgesi, Spinolonga gibi yerlerden gelen Müslümanlar da bu üç limandan Girit’i terk ettiler. Girit’te zeytincilik, bahçecilik, bağcılıkla uğraşan Müslümanlar beceri ve uğraşı türlerine göre Marmara Adası’ndan Mersin’e kadar olan kıyı şeridinde Ege ve Akdeniz kıyılarının kendilerine uygun şehir ve kasabalarında iskân edildiler. Mübadele ile 14.000 kadarı Kandiye’den olmak üzere yaklaşık 25.000 Girit Müslümanı, iskân edildikleri Ayvalık, Edremit, İzmir, Bodrum, Mersin gibi kıyı şehirlerinde, ana dilleri Rumcayı konuşmaya, Girit kültürünün bir ifade biçimi olan mânilerini okumaya, şifalı otların hakim olduğu özel Girit mutfağını yaşatmaya devam ettiler. Günümüzde Heraklion (Kandiye) kenti, Girit Bölgesi’nin (Periphery) ve Heraklion İlininin merkezidir. Chania (Hanya), Rethymno (Resmo), Lasithi (Laşid) kentleri ise il statüsündedir.

Selanik’teki Vakıf,Han ve Kervansaraylar

Şehirde Müslim ve gayrimüslimler tarafından birçok vakıf kurulmuş ve bu vakıflara gelir
getirmek amacıyla çeşitli akarlar inşa ettirilmiştir. Hanlar da bu vakıf akarlar arasında bulunmaktadır. Fetihten sonra şehrin dokusunda yer alan bu yapılar zamanla artış göstererek sosyal ve ticari ihtiyaçları karşılamada önemli bir rol üstlenmiştir.Bu süreç, sonraki padişahlar,
devlet adamları ve varlıklı kişiler eliyle sürdürülmüştür.Selanik’te bulunan vakıf han ve kervansaraylar banileri ve isimleri ile şu şekilde tasnif edilebilir:

1) Büyük Kervansaray
2) II. Bayezid Vakfı’na Bağlı Han/Kervansaraylar (Suluhan ve kervansaray)
3) Koca Mustafa Paşa Vakfı’na Bağlı Kervansaraylar
4) Makbul İbrahim Paşa Vakfı’na Bağlı Han (Boyacılar Hanı)
5) Çoban Mustafa Paşa Vakfı’na Bağlı Han
6) Hüsrev Kethüda Vakfı’na Bağlı Han/Kervansaraylar (İki adet kervansaray, 6 adet han)51
7) Yemen Fatihi Gazi Sinan Paşa Vakfı’na Bağlı Hanlar (Malta Hanı, Simkeşhane)
8) Selanik Mevlevîhanesi Vakfı’na Bağlı Han
9) Hüseyin Çavuş oğlu Ahmed Ağa Vakfı’na Bağlı Han (Kürt Hanı)
10) Küçük Ahmed Ağa’nın Vakfı’na Bağlı Kervansaray
11) Selanik Mutasarrıfı Seyyid Numan Paşa Vakfı’na Bağlı Hanlar(Han-ı kebir, Han-ı sağir,
Alaca Han)
12) Alagözzâde İbrahim Ağa Vakfı’na Bağlı Han
13) Receb Çelebi Vakfı’na Bağlı Hanlar
14) Haremeynü’ş-Şerifeyn Vakfı’na Bağlı Han (Yamaklar Hanı)
15) Tütün Gümrüğü Hanı
16) Aynoroz Vakfı’na Bağlı Kervansaray

9 Mayıs 2023 Salı

Preveze(Mübadele Bölgeleri-27)

İyon Denizi’nden ayrılan Narda Körfezi’nin girişini oluşturan darboğazın kuzey kıyısında ve bir dilin ucundadır. Venedikliler tarafından kurulduğu söylenir. Bir süre 7 ada ile birlikte Fransızların yönetiminde kalan Preveze, hicri 1214 tarihinde Ali Paşa tarafından Osmanlı İmparatorluğu sınırlarına katıldı. Preveze adı yeni olup İtalyanca “gasp” anlamında olan “prevze”den değişerek gelmektedir ve bu adla anılmasının sebebi, Cezayir korsanlarının yağmaladıkları ganimetleri bu mevkide bölüşmeleri ve paylaştırmalarıdır. Kasaba kara tarafından bir hendekle sınırlandırılmıştır. Söz konusu hendeğin Tepedelenli Ali Paşa tarafından tahkim cihetiyle ve körfez ile denizi birbirine bağladığı ve kasabayı ada haline getirdiğine dair bir söylence vardır. Kasabayı karaya bağlamak üzere hendek üstünde üç adet köprü vardır. İçinde bir iç kale ile bahçe ve biri Tepedelenli Ali Paşa’ya ve diğeri Hanedandan Ahmet Ağa’ya mensup iki adet camii ve biri rüştiye olmak üzere birkaç mektep, iki tekke ve türbe, bir buharlı değirmen ile sabun ve yağ imalatı için birkaç fabrika ve iki tabakhane vardı. Nüfusu 8000 kişiydi. Epir Bölgesinin en işlek limanlarından birine sahip olan Preveze’nin, İstanbul, İyon Adaları, İskenderiye, Trieste ile ticari ilişkileri vardı. Mübadele öncesi nüfusun çoğunluğu Müslüman Arnavut olmak üzere 58.000 kadardı. Sancak, Preveze merkez, Loros ve Mergliç kazaları ile altı nahiye ve 189 köyden oluşuyordu. Merkez kazası, Sancağın güney kesimindedir. Preveze, Loros ve Mergliç kazaları ve denizle çevrelenmiş olup 13.000 nüfusu ve 38 köyü vardı. Mübadelede, Epir Bölgesi Müslümanları Preveze limanından Türkiye’ye sevk edilmişlerdir. Çoğunluğu İstanbul’da Pendik civarına iskân edilmişlerdir. Günümüzde Preveze (Preveza), Epir Bölgesine bağlı Preveza ilinin merkezidir.

Yanya(Mübadele Bölgeleri-26)

Yanya Sancağının ve Yanya Kazasının da merkezi Yanya şehriydi. Şehir, deniz seviyesinden 648 metre yüksekte, Miçkeli Dağı’nın eteklerinde aynı isimli gölün kenarında kurulmuştur. Yanya’da valense tabir edilen bir nevi örtü, nefis kilimler, ipekli, bez çuval, bir nevi şayak gibi ehram, terlik, çorap ve Yanya çarığı denilen zarif ayakkabılar, tatlı, kahve ve sigara takımları, sırmalı yorgan, bohça, Arnavut elbisesi, sandalye, kanepe, masa ile kiremit ve desti gibi ürünler üretilmekteydi. Yanya kalesi ve kale içindeki konaklar (evler) çok iyi durumdadır. Fethiye CamiiYanya’da pek çok camii bulunmaktaydı. Kale surları içinde bulunan Aslanpaşa ve Fethiye camileri günümüze kadar varlıklarını korumuşlardır. Her iki cami de şu anda müze olarak işlev görmektedir. Osmanlı tarihinde Yanya’nın adı Tepedelenli Ali Paşa ile özdeşleşmiştir. Ali Paşa’nın evi ve mezarı da Yanya’dadır. Yanyalı mübadillerin büyük çoğunluğu Pendik ve çevresine iskan edilmiştir.Yanya’ya bağlı diğer kaza merkezleri, Aydonat, Filat, Meçova, Leskovik ve Koniçe’dir. Günümüzde Yanya (Ioannina), Epir Bölgesinin ve Yanya ilinin merkezidir.

Yanya Vilayeti(Mübadele Bölgeleri-25)

Osmanlı dönemi Yanya Vilayeti, kuzeyinde Manastır ve İşkodra vilayetleri, doğu ve kuzey doğusunda Manastır Vilayeti, güney doğusunda Tırhala ve güneyinde Narda körfezi ile sınırdı. Batı Otranot Boğazı, Ege ve Adriyatik Denizlerine kıyısı vardı. Yüzölçümü 17.900 km.2 dir. Nüfusu 527.100’dü. Yanya, 1204 yılında Latinlerin İstanbul’u işgalinden sonra, Mihael Angelos Kommen tarafından kuruldu. Epir Despotluğunun kuzey merkeziydi. 1430 yılında Osmanlı egemenliğine girinceye kadar kısa aralıklarla Sırpların ve Arnavutların egemenliğinde de kalmıştır. II. Murat ve Sinan Paşa Selanik alındıktan sonra Yanya’nın yöneticilerine kenti direnmeden teslim etmeleri için “Amanname” göndermişlerdir. Amannamede, eğer direnmeden kenti teslim ederlerse, kimsenin malına dokunulmayacağı, canına kıyılmayacağı, çocukların devşirme yapılmayacağı, kiliselerin camiye çevrilmeyeceği, ibadetlerinde özgür olacakları, Başpiskopos ’un Roma devrindeki gibi yargılama yetkisine sahip olacağı bilgileri yer almaktaydı. Yanya kentinin yöneticileri bu çağrıya uyarak 9 Ekim 1430 tarihinde kentin anahtarını Sultan’a Selanik’in dışında Kilidi adı verilen yerde teslim etmişler ve karşılığında da Sultan’dan bir fermanla imtiyazlar elde etmişlerdir. Sultan daha sonra Yanyalı elçilerle birlikte 18 Türk askerinin kaleyi teslim almaları ve devamlı olarak Yanya’da oturmaları için göndermiştir. Kent’e giren Türkler, Turkopalukon adı verilen bir yerde evler inşa ederek yerleşmişlerdir. Yazılı kaynaklarda kente gönderilen askerlerin bir ayın sonunda Yanyalı kızları eş olarak aldıkları da belirtilmektedir. Osmanlı bu kente sürgün göndermemiş, Anadolu’dan nüfus naklederek şenlendirme politikası uygulamamıştır. Yanya Vilayetine; Yanya, Ergiri, Berat ve Preveze Sancakları bağlıydı.

Vilayet merkezi Yanya şehriydi. Sancak merkezleri kendi isimleri ile anılan şehirlerdi. Ergiri ve Berat sancaklarına bağlı yerleşim yerleri günümüzde Arnavutluk sınırları içindedir. Sadece Yanya ve Preveze sancaklarına bağlı yerleşim yerleri Yunanistan sınırları içindedir.

Kozana(Mübadele Bölgeleri-24)

Manastır Vilayeti Serfice Sancağına bağlı bir kaza merkeziydi. Kozana’da Osmanlı dönemine mimarisine ait yapılar çok azdır. Hangi camiye ait olduğu bilinmeyen Plateon sokakta bir minare, askeri kışla ve Aziz Nikola Kilisesi’nin çan kulesi olarak hizmet veren saat kulesi ile Pirgi Köyü’ndeki kemerli köprüdür. Osmanlı dönemine ait bazı eserler Kozana müzesinde sergilenmektedir. Kozana mübadillerinin büyük çoğunluğu Kayseri, Sivas, Tokat, Amasya, Nevşehir gibi Orta Anadolu şehirlerine iskân edilmişlerdir. Günümüzde Kozana (Kozani) Batı Makedonya Bölgesi’nin ve Kozani ilinin merkezidir.

Kesriye(Mübadele Bölgeleri-23)

Manastır Vilayetinin, Görice Sancağına bağlı bir kaza merkeziydi. Aynı isimli gölün kenarındadır. Kesriye adı kunduzların yaşadığı yer anlamında olan “Kastorya”dan gelmektedir.

1385 yılında Gazi Evrenos Bey tarafından fethedilen şehir ,1913 yılına kadar Osmanlı İdaresinde kalmıştır. Mübadeleden önce şehir nüfusu 8.000 civarındaydı. Osmanlı döneminden kalma Ahmet Paşa Medresesi ve Kurşunlu Cami çok acil restore edilerek kurtarılmayı bekliyor. Günümüze kadar ulaşan Kesriye konakları/evleri Balkanlardaki Osmanlı dönemi sivil mimarinin en güzel örneklerini oluşturur. Kesriye ve köylerinden gelen mübadillerin büyük çoğunluğunun ana dili Makedoncadır. Bazı köylerden gelenler Arnavutça konuşmaktadır. Kesriye mübadilleri ağırlıklı olarak Kapadokya Bölgesine iskân edilmişlerdir. Kesriye’ye iskân edilen Rum Ortodoks mübadiller ise benzer coğrafi özelliklere sahip olan Bursa’nın Apolyont (Gölyazı) beldesindendir. Günümüzde Kesriye (Kastoria) Batı Makedonya Bölgesi’ne bağlı bir il statüsündedir.

📌Selanik Eyaleti Kaza ve Nahiyeleri-1843🇹🇷

1-Selanik kazası a-Kelemerye nahiyesi b-Vardar-ı Kebir ve Sagir nahiyesi c-Lankaza ve Boğdan nahiyesi d-Pazargah nahiyesi 2-Kesendire cezire...